пятница, 2 октября 2026 г.

Истилочиликнинг таянчи — майда миллатлар.

 

 

Истилочиликнинг таянчи — майда миллатлар.

Чор Россияси Туркистон ишғолини амалга оширишдан олдин ва кейинчалик доимий равишда майда миллатлар вакилларининг ҳокимиятга чиқишига катта ёрдам берган. Бу барча империяларда ташкил қилинган. Руслар ташкил қилган бу жараён дунёда мисли кўрилмаган даражада амалга ошган. Режимлар, давлат ҳудудлари, миллатлар номлари... ўзгарса ҳам, бу хизматкор майда миллатлар ўзгармаган. Руслар отасини ўлдириб, боласини ўзига ишлатаверган. Боласи буни билса ҳам, русга садоқатини тўхтатмаган. Битта оила мисолида бугунги кундаги рус хизматчиларигача бўлган шажарани расмий архив ҳужжатлари асосида эълон қилмоқдамиз.

Остонақул! Бухоро амирлиги бош вазири (1888–1910) Остонақул Қўшбегининг шажараси ҳақида ҳужжатлар. Бу одам — Эрондаги майда миллатдан. Боболари тинмасдан жиноят қилаверганидан, қул олиб-сотарларга бериб юборилган. Олдин Хивада, кейинчалик Бухорода қулликда бўлган. Чор Россияси Бухоро Амирлигини босиб олгандан кейин бунақа майда миллатларга имкон бериш мажбурияти юкланган. Остонақул даврига келганда Амирликнинг иккинчи одами мақомига чиқарилган. Бухоро Амирлигида 22 йил Бош вазирлик қилган. Қаерда майда миллат, қул сифатлар бўлса, ҳокимиятга, бойликка имкон яратиб берган. Очиқчасига Чор Россияси одами эканлигини айтиб келган.

1920 йилда Амирлик қулаши олдидан большевиклар томонига ўтиб кетган. Низомиддин Урганжи чўкаётган давлатни қутқариш учун Бош вазирликка тайинланганида вақт кеч эди. Бир йил ҳам вақти қолмаган эди. Остонақул ва Чор Россияси тайинлаган одамларни топиб, Бухоро аркида оса бошлаган. Остонақул қочиб кетиб, Когондаги рус махфий хизмати ҳимоясида сақланган. Бухоро талон қилингани ва бойликлар Москвага топширилиши кераклигини билган. 1923 йилда ҳажга бориш баҳонасида қочмоқчи бўлган. Файзулла Хўжаевнинг уйида, унинг ҳимоясида эди. Заҳарлаб ўлдирилди.

Бу хоиннинг авлодлари боболарини ким заҳарлаганини ҳам билишади. Шунга қарамай, советизмга ва форсизмга хизмат қилишди ва қилишмоқда. 1991 йилда сохта мустақиллик эълонидан кейин, Чор ва Совет Россияси қилган ишни путинизм амалга ошириб келмоқда. Қўғирчоқ Президент ва Бош вазир ҳар доим майда миллатлардан: етти авлоди рус хизматкорлигида бўлган одамлар Ўзбекистонни ва Тожикистонни бошқаришмоқда. Масалан, Ислом Каримов. Бутун оиласи билади. Ислом Каримовни путинистлар рухсати билан майда миллат малайлари ўлдиришди. Хотини, қизлари, неваралари ва ҳатто АҚШлик чеваралари ҳам ўзбекча гапиришмайди. Ўзбекни ҳурмат ҳам қилишмайди. Бу — дунёдаги феномен. Қотилини севган қул авлодлари.

Биз бугун руслар томонидан тайёрланган Остонақул қуллик шажараси ҳақидаги китобни эълон қиламиз. Бунақа оилалар Ўзбекистонни талон қилиш, зарар бериш ва душманлик қилишни авлоддан-авлодга ўтказиб келишмоқда. Ҳақиқий мустақиллик бўлганида эди, барчаси люстрация қилинган ва бунақа хоинлик дейилган юқумли касалликка учраган оилаларга сиёсий-иқтисодий имкон берилмаган бўлар эди.

Чор учун жонини беришга тайёр одамларни қириб ташлаган Сталин: — Бу хоинларнинг фарзандлари барибир бизга хизмат қилади... — деган. Бу шажаралар бугун бошқа империал давлатлар қўлига ўтиб, хоинликларини давом эттирмоқчи.

Инқилобий ҳаракат.

 02.10.2026

 

 

Istilochilikning tayanchi — mayda millatlar.

Chor Rossiyasi Turkiston ishg‘olini amalga oshirishdan oldin va keyinchalik doimiy ravishda mayda millatlar vakillarining hokimiyatga chiqishiga katta yordam bergan. Bu barcha imperiyalarda tashkil qilingan. Ruslar tashkil qilган bu jarayon dunyoda misli ko‘rilmagan darajada amalga oshgan. Rejimlar, davlat hududlari, millatlar nomlari... o‘zgarsa ham, bu xizmatkor mayda millatlar o‘zgarmagan. Ruslar otasini o‘ldirib, bolasini o‘ziga ishlatavergan. Bolasi buni bilsa ham, rusga sadoqatini to‘xtatmagan. Bitta oila misolida bugungi kundagi rus xizmatchilarigacha bo‘lgan shajarani rasmiy arxiv hujjatlari asosida e’lon qilmoqdamiz.

Ostonaqul! Buxoro amirligi bosh vaziri (1888–1910) Ostonaqul Qo‘shbegining shajarasi haqida hujjatlar. Bu odam — Erondagi mayda millatdan. Bobolari tinmasdan jinoyat qilaverganidan, qul olib-sotarlarga berib yuborilgan. Oldin Xivada, keyinchalik Buxoroda qullikda bo‘lgan. Chor Rossiyasi Buxoro Amirligini bosib olgandan keyin bunaqa mayda millatlarga imkon berish majburiyati yuklangan. Ostonaqul davriga kelganda Amirlikning ikkinchi odami maqomiga chiqarilgan. Buxoro Amirligida 22 yil Bosh vazirlik qilgan. Qayerda mayda millat, qul sifatlar bo‘lsa, hokimiyatga, boylikka imkon yaratib bergan. Ochiqchasiga Chor Rossiyasi odami ekanligini aytib kelgan.

1920-yilda Amirlik qulashi oldidan bolsheviklar tomoniga o‘tib ketgan. Nizomiddin Urganji cho‘kayotgan davlatni qutqarish uchun Bosh vazirlikka tayinlanganida vaqt kech edi. Bir yil ham vaqti qolmagan edi. Ostonaqul va Chor Rossiyasi tayinlagan odamlarni topib, Buxoro arkida osa boshlagan. Ostonaqul qochib ketib, Kogondagi rus maxfiy xizmati himoyasida saqlangan. Buxoro talon qilingani va boyliklar Moskvaga topshirilishi kerakligini bilgan. 1923-yilda hajga borish bahonasida qochmoqchi bo‘lgan. Fayzulla Xo‘jayevning uyida, uning himoyasida edi. Zaharlab o‘ldirildi.

Bu xoinning avlodlari bobolarini kim zaharlaganini ham bilishadi. Shunga qaramay, sovetizmga va forsizmga xizmat qilishdi va qilishmoqda. 1991-yilda soxta mustaqillik e’lonidan keyin, Chor va Sovet Rossiyasi qilgan ishni putinizm amalga oshirib kelmoqda. Qo‘g‘irchoq Prezident va Bosh vazir har doim mayda millatlardan: etti avlodi rus xizmatkorligida bo‘lgan odamlar O‘zbekistonni va Tojikistonni boshqarishmoqda. Masalan, Islom Karimov. Butun oilasi biladi. Islom Karimovni putinistlar ruxsati bilan mayda millat malaylari o‘ldirishdi. Xotini, qizlari, nevaralari va hatto AQShlik chevaralari ham o‘zbekcha gapirishmaydi. O‘zbekni hurmat ham qilishmaydi. Bu — dunyodagi fenomen. Qotilini sevgan qul avlodlari.

Biz bugun ruslar tomonidan tayyorlangan Ostonaqul qullik shajarasi haqidagi kitobni e’lon qilamiz. Bunaqa oilalar O‘zbekistonni talon qilish, zarar berish va dushmanlik qilishni avloddan-avlodga o‘tkazib kelishmoqda. Haqiqiy mustaqillik bo‘lganida edi, barchasi lyustratsiya qilingan va bunaqa xoinlik deyilgan yuqumli kasallikka uchragan oilalarga siyosiy-iqtisodiy imkon berilmagan bo‘lar edi.

Chor uchun jonini berishga tayyor odamlarni qirib tashlagan Stalin: — Bu xoinlarning farzandlari baribir bizga xizmat qiladi... — degan.

Bu shajaralar bugun boshqa imperial davlatlar qo‘liga o‘tib, xoinliklarini davom ettirmoqchi.

Inqilobiy harakat.

02.10.2026

 

 

 

 

Buxoro amirligi bosh vaziri (1888–1910) Ostonaqul Qo‘shbegining shajarasi haqida

(uning qarindoshlari ma’lumotlari asosida) Buxoro amirligining so‘nggi davrida — davlat Rossiya protektorati ostida bo‘lgan paytda — hukmdorga sodiq bo‘lgan yuqori martabali amaldorlar tabaqasi shakllandi. Bu tabaqa qisman mahalliy zodagonlardan, qisman esa Eronni o‘z ichiga olgan turli davlatlardan kelgan shaxslardan iborat edi.

 "Eroniy" etnik guruhi turkmanlar va xivaliklarning Eron hududiga qilgan bosqinlari chog‘ida asirga olingan hamda keyinchalik Xiva va Buxoro qul bozorlarida qayta sotilgan shialardan tashkil topgan edi. Bundan tashqari, Buxoro hukmdorlarining Eron va Afg‘onistonga qilgan yurishlari davomida ham ko‘plab qullar qo‘lga kiritilgan. Shuningdek, Nodirshoh, amir Shoh Murod va boshqalar hukmronligi davrida ham ko‘plab eronliklar ko‘chirib keltirilgan. Shunday kelib chiqishga ega bo‘lgan va Buxoro hamda Xiva mahalliy hukmdorlari xizmatiga kirgan shaxslar ko‘pincha yuqori martabalarga erishganlar.

 Buxoro amirligi xizmatidagi ana shunday elita vakillaridan biri Ostonaqul Qo‘shbegi (1860–1923) edi.

Uning otasi Muhammad Sharif Inoq (taxm. 1837–1888) Buxoro amirligining yuqori martabali amaldori bo‘lgan. Amir Muzaffar davrida u bosh zakotchi (moliya vaziri) va Buxoro hokimi lavozimlarini egallagan. U Muzaffarning eng yaqin amaldorlaridan biri bo‘lgan Mullo Muhammadi-biy hamda amirga tegishli bo‘lgan sobiq cho‘ri ayolning o‘g‘li edi. 1-rasm. O‘ngdan to‘rtinchisi: Muhammad Sharif Inoq.

Orde tomonidan olingan surat, 1880-yillar oxiri. Etnik eronlik bo‘lgan Mullo Muhammadi-biy (1811 yoki 1813–1889) — amir Nasrulloh davrida sotib olingan qul maqomidan ko‘tarilib — Buxoro ma’muriyati rahbarligiga erishgan; U *qo‘shbegi* (ya’ni "bosh vazir"; bu so‘z harbiy qarorgoh yoki shtabni anglatuvchi *qo‘sh* hamda harbiy qarorgoh qo‘mondoni ma’nosini bildiruvchi *bek* so‘zlaridan kelib chiqqan) lavozimini egallagan. U umrining oxirigacha (Amir 1885-yilda vafot etgan) jon taslim qilayotgan Amir Muzaffar yonida bo‘lgan va yangi amir — Abdulahadni kigizga (*qo‘shma*) o‘tqazib, taxtga ko‘tarish marosimida ishtirok etgan. Muhammadiy-biy vafotigacha Abdulahad davrida ham *qo‘shbegi* sifatida xizmat qilishda davom etgan.

 Buxoroda Rossiya imperiyasining siyosiy agentligi ochilgach, Muhammad Sharif Inoq — bosh *zakot* yig‘uvchi sifatidagi vazifasini saqlab qolgan holda — Buxoro hukumati va siyosiy agent o‘rtasidagi aloqalarni muvofiqlashtirishga mas’ul bo‘lgan. Rossiya siyosiy agenti Charykov u haqda ijobiy fikr bildirgan. 1888-yilda Muhammad Sharif amirning buyrug‘iga binoan, ayrim qoidabuzarliklar tufayli amaldor G‘oyib Nazar (Gaib Nazar)ning mol-mulkini musodara qilish uchun uning huzuriga boradi, biroq o‘sha amaldor tomonidan otilgan revolver o‘qidan halok bo‘ladi. Qadimiy odatga ko‘ra, qotil marhumning qarindoshlari va xizmatkorlariga topshiriladi; ular uni uzoq vaqt qiynoqqa solganlaridan so‘ng o‘limga hukm qiladilar.

Astanaqul Muhammadiyevning evarasi Po‘lat Azizovichning ma’lumotiga ko‘ra, Muhammad Sharifning farzandlari orasida Astanaqul, Haydarqulibek, Latifbek, Orifbek, Sodiqbek va bir qiz (ismi noma’lum) bo‘lgan. Amir Abdulahad davrida Muhammad Sharifning o‘g‘illari — Astanaqul-biy, Mir-Haydarqul-bek-biy va Latif-bek ham muhim davlat lavozimlarini egallaganlar. 1888-yilda Haydarqul-bek-biy Dodxoh Chorjo‘yga *bek* (hokim) etib tayinlangan. 1893-yilda katta akasi Astanaqul-biy amir bilan Rossiyaga safar qilganida, Haydarqul-bek-biy bosh zakotchi lavozimida uning o‘rinbosari vazifasini bajargan. 1902-yilda u amirga hamrohlik qilib, Sankt-Peterburgga borgan. Haydarqul kamida 1902-yilgacha Chorjo‘y hokimi lavozimida qolgan. Keyinchalik u xazinachi (davlat xazinasi boshlig‘i) sifatida xizmat qilgan.

 Buxorodan uzoqda bo‘lgan paytlarida ukasi Latif-bek uning o‘rniga ushbu vazifani bajargan. [Qarang: 2, 133-bet; 3, 47-bet; 6, 424-bet; 4; 22, 292-bet; 10, 118-bet; 12, 66-bet; 13, 269-bet; 16, 6, 24-betlar; I, 2-jild] Astanaqul-biy Dodho amir Abdul-Ahad hukmronligi davrida Buxoroning eng nufuzli amaldorlaridan biri bo‘lgan; u Qo‘shbegi Mullo Muhammadi-biyning nabirasi va Muhammad Sharifning o‘g‘li edi. Astanaqul-biy hali 1882-yildayoq Qarshi begi lavozimida xizmat qilgan. Qarshida u bilan uchrashgan V. Krestovskiy uning o‘sha paytda yigirma yoshlar atrofida ekanligini — "nafaqat hayratlanarli darajada kelishgan, balki yoqimli ko‘rinishga ega, kichik qoramtir soqolli, sog‘lom va xira (mat) yuzli, samimiy tabassumli va mehribon qo‘ng‘ir ko‘zli juda yosh yigit" bo‘lganini yozib qoldirgan [8, 12-bet]. 1885-yil 15-noyabrda amir Astanaqul-biyni amirlikning viloyat boshqaruvidagi muhim lavozim — Chorjo‘y hokimligiga tayinlagan; u bu lavozimda amirning (nufuzini yo‘qotganligi sababli chetlatilgan) ukasi Siddiq-xon (1930-yilda Madinada vafot etgan) o‘rnini egallagan. Tarixchi as-Samiydan olingan ma’lumotlarga ko‘ra, otasi Muhammad Sharif 1888-yilda suiqasd oqibatida halok bo‘lganidan so‘ng, amir o‘z farmoni bilan uning o‘g‘li Astanaqul-biy Devonbegiga u istagan lavozim, unvon va xizmatni — hatto u orzu qilganidan ham yaxshiroq mavqeni — marhamat ko‘rsatib tayinladi [11, 23-bet]. O‘sha davrda Astanaqul *inoq* unvoniga va ilgari otasi egallab kelgan bosh *zakotchi* (*zakotchi-i kalon*) lavozimiga tayinlandi. U ham xuddi otasi kabi Buxoro hukumati va Rossiya siyosiy agentligi o‘rtasida aloqa o‘rnatuvchi vazifasini bajardi; amir nomidan turli rasmiy bayonnomalar va bitimlarni imzoladi hamda qator masalalar bo‘yicha muzokaralar olib bordi. Keyinchalik u *zakotchi* va *qushbegi* lavozimlarini bir vaqtning o‘zida egalladi va bu lavozimlarda 1910-yilga qadar — taxt vorisi Mir Olimxon tomonidan lavozimidan ozod etilgunga qadar — faoliyat yuritdi. 2-rasm. Astanaqul. Orde tomonidan olingan surat, 1880-yillar oxiri.

 

...Astanakul Buxoro shialariga Ashuro diniy bayramini ochiq nishonlashga ruxsat berdi; bu esa Buxoroda bir necha kun davom etgan va faqat shahar ichiga Rossiya qo‘shinlarini kiritish orqali to‘xtatilgan qonli sunniy-shia to‘qnashuviga olib keldi.

Astanakul-biy Amirning Rossiyaga qilgan safarlarida (masalan, 1893 va 1903-yillarda) tez-tez hamrohlik qilgan. U ko‘plab Buxoro va Rossiya ordenlari bilan taqdirlangan [4; 5; 7, 233-bet; 10, 118-bet; 12]. Amirning 1893-yildagi Rossiya safarining o‘ziga xos maqsadi bor edi: u o‘zi bilan ta’lim muassasasiga joylashtirishni rejalashtirgan taxt vorisi Mir Olimxonni olib ketayotgan edi. Yo‘lga chiqishdan oldin Amir barcha ishlarni boshqarishni uch kishidan iborat kengashga topshirdi: Qozi-kalon (bosh qozi), Ark komendanti va sarkarda (harbiy qo‘mondon). Bosh zakotchi Astanakul-biy bilan bir qatorda, Amirning hamrohlari safida Xonlikning bir qancha yuqori martabali amaldorlari, jumladan, Durbin-biy Kushbegi ham bor edi. U fors millatiga mansub bo‘lib, Amir tomonidan bolaligida sotib olingan va qullikdan ko‘tarilib, Amirning eng yaqin ishonchli kishilaridan biriga aylangan shaxs edi. V. Krestovskiyning ma’lumotlariga ko‘ra, 1882-yilda u ellik yoshdan oshgan edi (ba’zi manbalarda uning 1827-yilda tug‘ilgani qayd etilgan); u "inak" unvoniga ega bo‘lib, saroyda yuqori lavozimni egallagan [8, 9-bet].

 Abdul-Ahad davrida u hech qanday aniq rasmiy unvonga ega bo‘lmasa-da, xazina boshqaruvida ishtirok etgan va Amirning safarlarida doimo hamrohlik qilgan. U bir nechta Rossiya ordenlari bilan taqdirlangan. 3-rasm. Sankt-Peterburgdagi Qishki saroyda Abdul-Ahad, taxt vorisi Mir Olim va Amirning hamrohlari. Tik turganlar orasida: chapdan uchinchi — Astanqul-biy Parvonachi; o‘ngdan to‘rtinchi — Durbin-biy Qul-Qo‘shbegi; eng o‘ngda esa — Sh. R. Asfendiarov. Surat muallifi: V. Yasvoin, 1893-yil yanvar (Qishki saroy, Sankt-Peterburg). Bundan tashqari, amirga ko‘plab xizmatkorlar, shuningdek, Turkiston general-gubernatorining shaxsiy tarjimoni — kapitan Sh. R. Asfendiarov (keyinchalik polkovnik; Sh. Asfendiarov turli diplomatik topshiriqlar bilan Buxoroga tez-tez tashrif buyurib turgan) va rus shifokori hamrohlik qilgan. Chorjo‘ydan temir yo‘l orqali yo‘lga chiqqan amir va uning hamrohlari 1892-yil 27-dekabrda Moskvaga yetib kelishdi va u yerda amir o‘z ukasi Mir-Mansur bilan uchrashdi. Sankt-Peterburgga yetib kelgach, amir Qishki saroyda joylashdi.

 Astanqul-biy va Sh. R. Asfendiarov hamrohligida u turli tashriflarni amalga oshirdi, teatrga bordi, har kuni hammomga tushdi, mehmonlarni qabul qildi hamda imperator Aleksandr III bilan uchrashdi. Mir-Olimxonning ta’lim olishi masalasida muzokaralar yakunlanib, u Sankt-Peterburgda qoldirilgach, amir Odessa va Tiflis orqali Buxoroga qaytdi [4; 5; 6; 7, 162-bet]. Ahmad Donish, Iso Muftiy, Fitrat, Sadriddin Ayniy va boshqa zamondoshlar Astanqul Qo‘shbegi haqida ijobiy fikrlar bildirganlar [1; 2; 7; 9; 10]. Qozi Abdushakur Buxoriyning o‘g‘li va qisqa muddat Buxoroning *Qozi-kalon*i (bosh qozi) lavozimida ishlagan Muhammad Sharifjon Sadri Ziyo (vaf. 1932) ham o‘z xotiralarida, ham *Astanqul Qo‘shbegi tarjimayi holi* nomli maxsus asarida Astanqul Qo‘shbegi haqida iliq fikrlarni bayon etgan. Yana bir zamondoshi — maqtovga o‘ta tejamkor bo‘lgan va amaldorlarni kamdan-kam hollarda o‘z e’tiboriga loyiq deb bilgan Abdurauf Fitrat — Astanaqulning *Qushbegi* sifatidagi faoliyati haqida shunday degan: "Bosh vazir sifatida xizmat qilgan davrida Astanaqul Qushbegi ko‘plab xayrli ishlarni amalga oshirdi. U aholining ayrim qatlamlari orasida uchraydigan bolalar ishtirokidagi behayo o‘yinlar, mastlik davralari va boshqa nomaqbul ermaklar kabi ishlarni qat’iyan taqiqladi; davlat taraqqiyoti va rivojlanishini ustuvor vazifa deb bildi, bozordagi narx-navoning qimmatlashuv sabablarini o‘rgandi hamda doimo g‘alla mo‘l-ko‘lligi va arzonligi, shuningdek, bozor narxlarining pasaytirilishi tarafdori bo‘ldi.

Biroq uning bu harakatlari Buxoro *Raisi* (bozor nazoratchisi va jamoat axloqi kuzatuvchisi) hamda musulmon ruhoniylarining konservativ va radikal qanoti yetakchisi bo‘lgan Mullo Burhoniddinning noroziligiga sabab bo‘ldi" (Fitrat A., *Amir Olimxon hukmronligi*, Dushanbe, 1991 [tojik tilida]). Sadri Ziyo o‘zining *Astanaqul Qushbegi tarjimai holi* nomli asarida Astanaqulni samimiy e’tirof etadi. Uni yoshligida Astanaqul qo‘l ostida xizmat qilgan va keyinchalik bosh vazir darajasiga ko‘tarilgan Mirzo Nasrullo bilan taqqoslab, Sadri Ziyo har ikkala shaxsni ham birdek maqtovga loyiq deb biladi. Xususan, Sadri Ziyo shunday yozadi: "Astanaqul Qushbegi-Vazir yuksak maqtovga loyiq inson edi. Mirzo Nasrullo haqida ham mubolag‘asiz aytish mumkinki, ularning faoliyati birdek maqsadga yo‘naltirilgan va manfaatli bo‘lgan. Oliyjanob va so‘zga chechan suhbatdoshlar bo‘lgan, o‘zlarining vazminligi va ulug‘vorligi bilan ajralib turgan bu ikki shaxs ham birdek hurmatga sazovor edi" (9, 23-bet; 16, 67-bet). Ushbu qaydlar va boshqa tarixiy manbalardan ma’lum bo‘lishicha, Buxoro amirligida yuqori lavozimlar turli ijtimoiy tabaqalarga mansub shaxslar tomonidan egallangan. Ushbu amaldorlarning ijtimoiy, moddiy va huquqiy mavqei ularning hukmron sulola bilan qarindoshligi va aloqalari, hukmdorga sodiqligi hamda boshqa omillarga bog‘liq bo‘lgan. O‘z davri va mavqeiga yarasha shaxs sifatida Astanqul Qushbegi poytaxtdan yiroqda yashagan amir siyosatiga muqarrar ravishda ta’sir ko‘rsatgan. Astanqul Qushbegi davlatni amir nomidan boshqargan. Biroq, aslida amirlik amalda musulmon ruhoniylari qo‘liga o‘tib qolgan edi. Astanqul Qushbegi mulla Burhoniddin boshchiligidagi radikal ruhoniylarning qarshiligini bostirishga urinib ko‘rdi. Hatto vorislik masalasi ham...

 

Amir Abdulahadning vorisi — Kadet korpusi bitiruvchisi bo‘lgan o‘g‘li Olimxon — davlatni mustaqil boshqarishga qodir emas edi. Buxoroda 1910-yilgi voqealardan so‘ng hokimiyatga kelgan konservativ sunniy guruh taraqqiyparvarlarga va amirlikdagi har qanday yangilikka qarshi kurash boshladi.

 

Hokimiyatdan chetlatilgan Astanaqul avval Ziyovuddin, keyinroq esa Xatirchi viloyatiga hokim etib tayinlandi. Olimxon taxtga o‘tirganidan ko‘p o‘tmay, Astanaqul Karmana shahrida qamoqqa olindi; keyinchalik esa, katta ehtimol bilan, Xatirchiga surgun qilindi. Sovet hokimiyati o‘rnatilgach, u Buxoroga qaytdi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR)ning Vaqf ishlari bo‘limi raisi etib tayinlandi [2]. Astanaqul-biyning avlodlari ma’lumotiga ko‘ra [IV], uning farzandlari orasida o‘g‘illari — Yusufbek, Rahimbek (1888–13.02.1975), Aminbek, Husaynbek, Solihbek va Qosimbek I, hamda qizlari — Saida, Sokina, Rajabbibi, Aminabibi va yana bir qizi (ismi noma’lum) bo‘lgan. Astanaqulning o‘g‘li Haydarqulibekning Abdurahim Biy Bek va Musabek To‘qsobo ismli o‘g‘illari bo‘lgan. Astanaqulning o‘g‘li Sodiqbekning ikki qizi bo‘lgan: biri Aminbekka, ikkinchisi esa Ibrohimbekka turmushga chiqqan. Astanaqulning qizidan (ismi noma’lum) Dushanbeda yashagan Qosimbek II ismli o‘g‘il tug‘ilgan. Astanaqulning o‘g‘li Yusufbekning Buxoroda yashagan Qosimbek III ismli o‘g‘li bo‘lgan. Astanakulning o‘g‘li Rahimbekning quyidagi farzandlari bo‘lgan: o‘g‘li Abdurahmon (Rahimov) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; u oilasi sovet hukumati tomonidan Buxorodan surgun qilingani sababli Chimkentda (Qozog‘iston) yashagan va uylanmagan (tug‘ilgan yili: 1910–11; vafot etgan sanasi: 1978-yil 15-noyabr); qizi Bonu Muhammadiyeva — Buxoro, Toshkent va Dushanbe shaharlarida yashagan (1911–12; vafot etgan sanasi: 1995-yil 10-dekabr); qizi Hakima — Chimkentda yashagan (1922–23; vafot etgan sanasi: 1996-yil 30-dekabr) va Ahmad Astanakulov — Chimkentda yashagan (1925–2000-yil 2-noyabr). Ikkinchi oilasidan esa o‘g‘li Rahmat (1939-yil 14-iyulda Chimkentda tug‘ilgan, hozirda ham Chimkentda yashaydi) hamda qizi Sharifa (1946-yil 14-iyulda Chimkentda tug‘ilgan) dunyoga kelgan. Astanakulning o‘g‘li Aminbekning farzandlari: Ibrohimbek — Buxoroda yashagan urush nogironi; va Sodiqjon — Buxoro shahri fuqarosi. Astanakulning o‘g‘li Husaynbekning farzandlari: Musabek; Saidjon — Samarqandda yashaydi; Muhammadjon va Rizojon. Astanakulning o‘g‘li Solihbekning qizlari — Chimkentda yashagan Muharram va Hafiza — hamda o‘g‘li Muhammadqul bo‘lgan. Astanakulning qizi Sokinaning Sodiqjon ismli o‘g‘li bo‘lgan. Shuningdek, bizda Astanakul avlodlarining to‘rtinchi va beshinchi bo‘g‘inlariga oid nasabnoma ma’lumotlari ham mavjud. Astanakul avlodlarining xotiralaridan: Buxoroda davlat mansablari iyerarxiyasi quyidagicha tartibda ko‘tarilib borgan: *jivachi*, *karovulboshi*, *miraxur*, *to‘qsoba*, *biy*, *dodxoh*, *parvonachi* va *qushbegi*. Astanakulning kenja o‘g‘li Solihbekning rafiqasi Mukarrama Baratova (*yangabibi*) shunday hikoya qiladi: "Men 1904-yilda yoki o‘sha atrofda Chorjo‘y shahrida tug‘ilganman. Otamning ismi Baratbek edi. Chorjo‘yda yashayotganimizda Avliyoqulibek Qushbegi bog‘imizni tortib olib, uni amir tasarrufiga o‘tkazgan. Baratbek bundan norozi bo‘lib, soliq (yoki "hadya") to‘lashdan bosh tortgan va masalani hal qilish uchun Buxoroga yo‘l olgan. U yerda qabul marosimi paytida Avliyoqul tomonidan zaharlangan." Otasi vafotidan so‘ng u tog‘asining qo‘lida yashagan. Shu davrda uni *tartuk* (marosimiy hadya) sifatida Arkka olib kelishgan. Bir muddat u amirning onasi Posho-bibi bilan yashagan. Keyin esa uni amir Olimxonning qarorgohi — Sitorai Moxi-Xosaga o‘tkazishgan. Xalq unga aqlsizligi va nodonligi tufayli "Olim-Gov" (Olim-Sigir/Hayvon) deb laqab qo‘ygan edi (garchi u Kadet korpusida o‘qigan, rus va fransuz tillarida ravon gapirgan bo‘lsa-da; u reaksioner va nodon, buzuq va axloqsiz odam edi — Po‘lat Azizovichning izohi). "Amir Olimxon meni qabul qildi va men bilan gaplashdi; juda yosh (13 yosh) bo‘lganim uchun amir: 'Sen mening abadiy qizimsan (*duxtari qiyomati*)', deb e’lon qildi va meni Astanakul Qushbegi oilasiga — uning to‘ng‘ich o‘g‘li Yusufbekning xonadoniga yubordi." Aslida, Buxoroning ko‘plab hukmdorlari o‘zlari vaqt o‘tkazgan ayollarni (o‘z qurbonlarini) yaqin mulozimlarining xonadonlariga sovg‘a sifatida yuborish odatiga ega edilar. Bu ish *marhamati humoyuni* — ya’ni shohona marhamat belgisi — deb hisoblanardi. O‘sha davrda Astanaqul Qushbegining o‘g‘illari Yusufbek va Aminbek Buxoroda yashar, Astanaqul Biyning o‘g‘li Rahimbek esa Ziyovuddin hokimi vazifasini bajarardi. Husainbek Mirbozor hokimi edi, Astanaquli esa Xatirchida istiqomat qilardi. Yusufbekning xonadonida Mukarrama Astanaqulining kenja o‘g‘li — o‘n yetti yoshli Solihbekka turmushga chiqdi. 1923-yilda (garchi muallif Po‘lat Azizovich bu sana noto‘g‘ri bo‘lishi mumkinligini qayd etsa-da) Astanaqul Qushbegi Makkaga rejalashtirilgan safar oldidan Fayzulla Xo‘jayevning uyida zaharlab o‘ldirilgan.

 

 

 

К генеалогии Астанакула кошбеги — премьер-министра Бухарского эмирата (1888–1910 гг.) (со слов его родственников)

В последний период существования Бухарского эмирата при условии протектората России в этом государстве формировалась элита из государственных чиновников преданно служившие правителю. Часть этой элиты формировалась из числа местной знати, другая-же часть была из числа выходцев из различных государств, в том числе из Ирана. Этническая группа «эрони» по религиозной принадлежности были шиитами которые были захвачены в плен во время набегов туркмен и хивинцев на территории Ирана и потом были перепроданы на невольничьих рынках Хивы и Бухары. Кроме этого массу рабов захватывали во время набегов Бухарских правителей на территории Ирана и Афганистана. Многие иранцы были переселены и во время правления Надиршаха, амира Шахмурада и др.

Выходцы из этой среды в дальнейшем поступив на службу местных правителей Бухары и Хивы дослуживались до высоких званий. Одним из представителей служилой элиты Бухарского эмирата был Астанакул кошбеги (1860–1923).

Его отец Мухаммад Шариф инак (ок.1837–1888) был одним из высших сановников Бухарского эмирата. При эмире Музаффаре он занимал пост главного закятчи («министра финансов») и губернатора Бухары. Он был сыном одного из наиболее приближенных сановников Музаффара Муллы Мухаммади-бия и бывшей рабыни эмира.

Ministers

Рис. 1. Четвертый справа — Мухаммад Шариф инак. Фото Ордэ, конец 1880-х г. г.

 

Мулла Мухаммади-бий (1811 или 1813–1889), иранец по происхождению, прошел путь от раба (он был куплен еще эмиром Насраллахом) до главы бухарской администрации: он занимал пост кошбеги («премьер-министра», от слов кош — военный лагерь, ставка и бек, командующий военной ставкой). Он до последнего часа находился рядом с умирающим эмиром Музаффаром,смерть которого наступила в 1885 году, принимал участие в обряде поднятия на кошме нового эмира — Абд ал-Ахада. Мухаммади-бий продолжал занимать пост кошбеги и при Абд ал-Ахаде вплоть до своей смерти.

После открытия в Бухаре Российского императорского политического агентства Мухаммад Шариф инак, продолжая оставаться главным закятчи, отвечал за связь между бухарским правительством и политическим агентом. Политический агент России Чарыков отзывался о нем лестно.

В 1888 г. Мухаммад Шариф по приказу эмира явился к чиновнику Гаиб Назару, чтобы за какой-то проступок конфисковать его имущество, но был убит последним выстрелом из револьвера. Его убийца, по старинному обычаю, был выдан родственникам и слугам убитого и подвергнут ими смерти после долгих истязаний. По сведениям правнука Астанакула Мухаммадиева Пулата Азизовича у Мухаммада Шарифа были дети Астанакул, Хайдаркулибек, Латифбек, Арифбек, Садикбек и дочь (имя неизвестно).

При эмире Абд ал-Ахаде важные государственные посты занимали и сыновья Мухаммада Шарифа: Астанакул-бий, Мир-Хайдаркул-бек-бий и Латиф-бек. Хайдаркул-бек-бий дадха в 1888 г. был назначен беком Чаржуя. Во время отъезда его старшего брата Астанакул-бий с эмиром в Россию в 1893 г. он замещал его на посту главного закятчи. В 1902 г. он вместе с эмиром ездил в С.-Петербург. На посту наместника Чарджуя Хайдаркул оставался как минимум до 1902 года. Затем исполнял обязанности хазиначи (государственного казначея). В случае его отлучек из Бухары его замещал на этом посту младший брат Латиф-бек. [См.: 2, с. 133; 3, с. 47; 6, с.424; 4; 22, с.292; 10, с.118; 12, с.66; 13, с. 269; 16, с.6, 24; I, дело 2]

Астанакул-бий дадха — один из наиболее известных сановников Бухары во времена эмира Абд ал-Ахада, внук кошбеги Муллы Мухаммади-бия и сын Мухаммада Шарифа. Уже в 1882 г. Астанакул-бий был беком Карши. Посетивший его в Карши В.Крестовский писал, что на вид ему было тогда около 20 лет, это был «очень еще молодой человек, не только весьма красивой, но и приятной наружности, с небольшой темной бородкой, здоровым матовым цветом лица, открытой улыбкой и добрыми карими глазами» [8, c.12].

15 ноября 1885 г. Астанакул-бий был назначен новым эмиром на пост наместника Чарджуя, важнейший пост в провинциальной администрации эмирата, вместо попавшего в опалу брата эмира Сиддик-хана (ум.в 1930 г. В Медине). После убийства в 1888 г. его отца Мухаммада Шарифа эмир, по словам историка ас-Сами, «по своей милости царским приказом назначил его сыну, Астанакулу-бию диванбеги должность, чин и службу, каких только тот желал, и даже лучше, чем он желал» [11, с. 23]. Тогда Астанакул получил чин инака и должность главного закятчи (закотчии калон), которую до этого занимал его отец. Так же, как и его отец, он осуществлял связь между бухарским правительством и Российским политическим агентством, по поручению эмира подписывал различные официальные протоколы, соглашения и т. п., вел переговоры по различным вопросам. В дальнейшем он занимал одновременно посты закятчи и кошбеги, сохраняя за собой эти должности вплоть до 1910 года, когда он был смещен наследником престола Мир-Алим-ханом.

Astankul

Рис. 2. Астанакул. Фото Ордэ, конец 1880-х г.г.

 

Поводом для смещения послужило разрешение Астанакула бухарским шиитам открыто праздновать религиозный праздник ашура, что привело к кровавой суннитско-шиитской резне, продолжавшейся в Бухаре несколько дней и остановленной только благодаря введению в город русских войск.

Астанакул-бий не раз сопровождал эмира в его поездках в Россию (например, в 1893 и 1903 г.г.). Он был награжден многими бухарскими и российскими орденами. [4; 5; 7, с.233; 10, с. 118; 12].

Поездка эмира в Россию в 1393 году имела конкретную цель — он вез с собой наследника престола Мир-Алим-хана, которого намеревался определить на учебу.

Отправляясь в поездку, эмир поручил ведение всех дел совету из трех лиц — кази каляну (главному судье), коменданту Арка и саркардару. Кроме главного закятчи Астанакул-бия в свите эмира находилось несколько высших сановников ханства, в том числе и Дурбин-бий кошбеги, перс по происхождению, который в детстве был куплен эмиром и прошел путь от раба до одного «из самых приближенных лиц к эмиру». По словам В.Крестовского, в 1882 г. ему было лет за пятьдесят (по некоторым данным, он родился в 1827 году), он имел чин инака и занимал одну из высоких придворных должностей [8, с. 9]. При Абд ал-Ахаде он не занимал никакой конкретной должности, однако принимал участие в заведовании казной, а также всегда сопровождал эмира в путешествиях. Он был награжден несколькими российскими орденами.

Peters

Рис. 3. Абд ал-Ахад, наследник престола Мир-Алим и свита эмира в Зимнем дворце в Ст.Петербурге. Стоят: третий слева -Астанкул-бий парваначи, четвертый справа — Дурбин-бий кул кошбеги, крайний справа — Ш. Р. Асфендиаров. Фото В.Ясвоина, январь 1893 г. (Зимний дворец, Ст.Петербург)

 

Кроме этого, при особе эмира находился большой штат слуг, а также личный переводчик Туркестанского генерал-губернатора ротмистр Ш. Р. Асфендиаров (в дальнейшем — полковник; Ш.Асфендиаров часто бывал в Бухаре с различными поручениями дипломатического характера) и русский врач.

Выехав по железной дороге из Чарджуя, эмир со свитой 27 декабря 1892 г. прибыл в Москву, где встречался со своим братом Мир-Мансуром. Прибыв в Петербург, эмир остановился в Зимнем дворце. В сопровождении Астанакул-бия и Ш. Р. Асфендиарова он наносил визиты, посещал театры, ежедневно бывал в бане, а также сам принимал визитеров, встречался с императором Александром III. Завершив переговоры об образовании Мир-Алим-хана и оставив его в Петербурге, эмир через Одессу и Тифлис вернулся в Бухару. [4; 5; 6; 7, с.162].

Об Астанакуле кошбеги положительно отзывались его современники такие как Ахмади Даниш, Исо муфти, Фитрат, Садриддин Айни и др. [1; 2; 7; 9; 10] Так сын кази Абдушакура Бухари — Мухаммад Шарифджан Садри Зия (ум. в 1932 г.) бывший короткое время и казикаланом Бухары, в своих воспоминаниях и в отдельном произведении под названием «Биография Астанакула кошбеги» горячо отзывается о нем. Другой современник Астанакула Абдурауф Фитрат который был весьма скуп на похвалы, и редко кого из должностных лиц удостаивал своего внимания, относительно того времени, когда Астанакул был кошбеги, говорил: «Астанакул кошбеги будучи на должности главы министров проделал много полезных дел. Так он категорически запретил детские порноигры, пьяные посиделки и подобного рода недостойные увлечения части населения, больше заботился о развитии и прогрессе государства, выявлял причины дороговизны на базарах, постоянно заботился (говорил) о удешевлении и изобилии зерна, о снижении цен на базарах. Однако его действия не нравились мулло Бурхониддину (главе ортодоксальной, радикальной группы мусульманского духовенства и — авт.) — раису города Бухары» (Фитрат А. Период правления амира Алимхана. — Душанбе, 1991. На тадж. языке).

Садри Зия в своем трактате «Биография Астанакула кошбеги» искренне хвалить Астанакула. Он сравнивая Астанакула с Мирзо Насрулло, который в молодости служил у Астанакула и потом также достиг должности премьера, обоих считал в равной степени достойным похвалы. В частности, Садри Зия говорит: «Астанакул кушбеги-вазир был человеком достойным всяческих похвал. Без сомнения, не преувеличивая в отношении Мирзо Насрулло, можно сказать, что деятельность их была одинаково целенаправленна и полезна». Благородные, красноречивые собеседники, отличающиеся солидностью и достоинством, оба пользовались одинаковым уважением» (9, с. 23; 16, с. 67).

Из этих записей и других сведений исторического содержания становится ясно, что в Бухарском эмирате высокие чины занимали выходцы из различных социальных групп населения. Социальный, материальный и правовой статус этих чиновников зависел от родства и связей их носителей с правящим домом, их преданности своим хозяевам и др. Астанакул кошбеги как человек своего времени и должности, которую занимал, не мог не влиять на политику эмира, который последний 20 лет находился вне столицы. От его имени управлял государством Астанакул кошбеги. Но фактически эмират был отдан мусульманскому духовенству. Астанакул кошбеги с трудом подавлял противостояние радикального духовенства во главе с муллой Бурхануддином. Даже наследник эмира Абдулахада его сын Алимхан, выпускник кадетского корпуса не мог самостоятельно управлять государством. Пришедшая к власти после событий 1910 года в Бухаре ортодоксальная группа из суннитов начинает борьбу против прогрессистов и всяких нововведений в эмирате. Отстраненный от власти Астанакул был назначен хакимом сначала в Зиёвуддине, затем в вилаете Хатирчи. Вскоре после прихода к власти Алимхана он был заключен в тюрьму г. Кармины. После этого он, скорее всего, был выслан в Хатирчи. После установления советской власти он возвратился в Бухару, и был назначен председателем управления по Делам Вакфов БНСР [2].

По сведениям потомков Астанакул-бия [IV] у него были дети: сыновья Юсуфбек, Рахимбек (1888–13.02.1975), Аминбек, Хусейнбек, Солехбек, Касимбек I; дочери: Саида, Сокина, Раджаббиби, Аминабиби, дочь (имя неизвестно).

Хайдаркулибек сын Астанакула имел сыновей по имени Абдурахим бий бек, Мусабек туксабо.

Содикбек сын Астанакула имел дочь, вышедшую замуж за Аминбека и дочь жена Ибрахимбека.

Дочь (имя неизвестно) Астанакула имела сына по имени Касимбек II, который жил в г.Душанбе.

Юсуфбек сын Астанакула имел сына по имени Касимбек III жившего в г.Бухаре.

Рахимбек сын Астанакула имел детей: сына Абдурахмона (Рахимов) участник Второй мировой войны, семьи не имел и жил в Чимкенте (Казахстан), т. к. семья была выслана советской властью за пределы Бухары (род.1910–11–15.11.1978); дочь Бону Мухаммадиева жила в Бухаре, Ташкенте, Душанбе (годы жизни 1911–12–10.12.1995); дочь Хакима жила в Чимкенте (род. 1922–23–30.12.1996); Ахмад Астанакулов жил в Чимкенте (1925–2.11.2000); Сын от второй семьи Рахмат (род в Чимкенте 14.07.1939) живет в Чимкенте, его сестра Шарифа родилась в Чимкенте (14.07.1946).

Дети Аминбека сына Астанакула: Ибрахимбек — инвалид войны жил в Бухаре. Содикжон житель Бухары.

Дети Хусайнбека сына Астанакула: Мусабек, Саиджон — живет в Самарканде, Мухаммаджон, Ризожон.

Солихбек сын Астанакула имел дочерей Мухаррам и Хафиза, живших в Чимкенте и сына Мухаммадкула.

Сокина — дочь Астанакула имела сына Содикжон.

В наших руках есть также сведения генеалогического характера четвертого и пятого поколения Астанакула.

Из воспоминаний потомков Астанакула: В Бухаре государственные чины по восходящей ступени были живачи, каравулбаши, мирахур, туксабо, бий, додхо, парваначи, кошбеги.

Мукаррама Баратова (янгабиби) — жена Салихбека младшего сына Астанакула рассказывает: Родилась в г.Чарджуй в 1904 или близко к этой дате. Отец Баратбек. Когда жили в Чарджуе наш сад забрал Авлиякулибек кошбеги и передал во владение амира. Бартабек выразив недовольство отказался платить налоги (преподшения) и для решения вопроса отправился в Бухару. Здесь он был отравлен Авлиякулм во время приёма.

После смерти отца она жила у дяди по матери. В эти годы ее привезли в Арк в качестве тартук (преподношения). Некоторое время она жила у матери эмира Пошобиби. Затем ее перевели в Ситораи махоса (Мохи хоса) — резиденцию амира Алимхана, которого в народе прозвали Олим — Гов (Алим корова, скотина) из-за его тупоумия и невежества (хотя он учился в кадетском корпусе и хорошо говорил на русском и французском языке. Реакционер и невежда, развратник и аморальный человек — замечание Пулата Азизовича — авт.). «Амир Алимхан принял меня и беседовал со мной и, поскольку я была очень молода (13 лет), эмир сказав: «Ты моя вечная дочь (духтари киёмати)» отослал меня в семью Астанакула кошбеги, в дом старшего сына Юсуфбека». Фактически многие правители Бухары имели привычку после проведения времени со своими жертвами отправить их как подарок в дома своих самых приближенных слуг. Эта считалось «мархамати хумоюни» — царская милость.

В то время сыновья Астанакула кошбеги Юсуфбек и Аминбек жили в Бухаре, Рахимбек — сын Астанакул бия был в Зиявуддине хакимом. Хусайнбек был хакимом Мир Базара, а Астанакули жил в Хатирчи. В доме Юсуфбека Мукаррама вышла замуж за младшего сына Астанакули — Салихбека — 17 лет.

В 1923 году (возможно это дата неточна — заметка Пулата Азизовича — авт). Астанакул кошбеги в доме Файзулло Ходжаева был отравлен перед поездкой в Мекку.

 

 

 

 

 

 

 

https://t.me/Inqilobharakati/73583

Комментариев нет:

Отправить комментарий

Примечание. Отправлять комментарии могут только участники этого блога.

Истилочиликнинг таянчи — майда миллатлар.

    Истилочиликнинг таянчи — майда миллатлар. Чор Россияси Туркистон ишғолини амалга оширишдан олдин ва кейинчалик доимий равишда майда ...