Ruslar Ural tog‘laring sharq tamoni bostirib kelar ekan, 99% xududi o‘rmonlar bo‘lgan turkiy xududlarni olgan.
Tabiat qonunlariga ko‘ra turkiylar yilning ma’lum vaqtlari ovchilik qilgan. Ruslar bu davrlarning orasidan o‘rmonliklarda turkiylar bo‘lmagan davrlardan foydalanib bosib olishlar tashkil qilgan.
Turkiylar va ruslar o‘rtasida tuzilgan og‘zaki kelishuvlarga ko‘ra xududlardan o‘tib ketish uchun ham ikki tamon xabardor bo‘lishi kerak edi.
Tatar, Boshqurd va Sibir xonliklari yagona strategya qilib rus knyazliklari bilan shartnoma qila olmagan.
Umumiy maydonlar o‘zaro ovchilik davridan tashqarida ximoyasiz edi. Rus knyazliklari bundan foydalanib istexkomlarini yangi-yangi xududlarda qura boshlagan edi.
Oddiy xalq rus knyazleri soliq, xonliklar vakillariga yasak to‘lashga majbur qilinmoqda edi.
Xiva xonligi ichidagi Xazor soxili turkmanlarni shu usulda o‘ziga yollamoqchi bo‘lgan. Knyazlik unvoni uchun millatini ruslarga sotgan general Cherkaskiy kallasidan ayrilgan edi. Xivada uning maxkamasida qo‘yilgan aybnoma: diniga xiyonat qilish, millatiga xiyonat qilish va bostirib kelish. (Xiva xonligi arxivi xujjatlari).
Tabol viloyati xududlariga Orol bo‘yiga joylashtirilgan qoraqolpoq, tatar, boshqurd musilmon mujoxidlari jo‘natilmoqda edi.
Rus knyazliklari nomidan ish yuritadigan rus askarlari, mulozimlarini o‘g‘irlab kelib Xiva xoniga sotishmoqda edi.
Cherkaskiy bu odamlarni ozod qilish uchun kelganini aytgan. Lekin buni bosqinchilik xarbiy yo‘ldan bajarmoqchiligi bosqinchilik edi.
Quyida Rossiya tarix instituti arxivida saqlanayitgan xujjatdan ko‘chirmadan umumiy vaziyatni tushunsa bo‘ladi:
"-1662 yilda turkiy aholining rus knyazliklariga qarshi qo‘zg‘oloni avjida.
Kinirskiy shahri va Bachkur volostining yasak to‘lovchi tatarlari vayronagarchilik xavfidan "Sanogir boshqird tatarlari" tomon qochib ketishdi (Rus fanlar akademyasi. 21. Op. 4. D. 8: 216-22). Bu tushuntirish zarur ko‘rinadi
Tyumen (shuningdek, Turin va Verxoturskiy) tumanlarining yasak to‘lovchi volostlari asosan hududiy asosda ajratilganligi sababli. Ya’ni, bunday volostlarning aholisi quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin edi turli "uluslar" vakillari.
Trans-Ural turklarining .erdan foydalanish tizimining yana bir muhim elementi umumiy ov edi
Tobol daryosining yuqori oqimidagi irmoqlari va Miass daryosining quyi oqimidagi .erlar.
Bular. .erlardan Tyumen va Turin tumanlarining "yasak tatarlari" va Ufa tumanidagi "boshqirdlar" foydalangan; ba’zilarida
xollarda, ovga chiqqan guruhlarga "boshqirdlar" ham, "tatarlar" ham kirgan.
Shunday qilib, Ural tizmasining sharqiy yon bag‘iridan Tura va Tobolning o‘rta oqimigacha bo‘lgan erlar
17-asrning birinchi yarmida hamon yagona madaniy va iqtisodiy makonni ifodalagan bo‘lsa, Tobolning yuqori oqimidagi, Miassning quyi oqimidagi va Ishim bo‘yidagi erlar umumiy ovchilik bo‘lgan.
Ko‘rsatilgan hududlar aholisi uchun asoslar. 17-asr davomida ushbu hududlardan umumiy foydalanish tizimining yo‘q qilinishi turli sabablarga ko‘ra sodir bo‘ldi, ammo asosiysi Moskva davlati tarkibidagi turli tumanlar o‘rtasida erlarning bo‘linishi edi.
Urganji.
27.07.2025
Руслар Урал тоғларинг шарқ тамони бостириб келар экан, 99% худуди ўрмонлар бўлган туркий худудларни олган.
Табиат қонунларига кўра туркийлар йилнинг маълум вақтлари овчилик қилган. Руслар бу даврларнинг орасидан ўрмонликларда туркийлар бўлмаган даврлардан фойдаланиб босиб олишлар ташкил қилган.
Туркийлар ва руслар ўртасида тузилган оғзаки келишувларга кўра худудлардан ўтиб кетиш учун ҳам икки тамон хабардор бўлиши керак эди.
Татар, Бошқурд ва Сибир хонликлари ягона стратегя қилиб рус князликлари билан шартнома қила олмаган.
Умумий майдонлар ўзаро овчилик давридан ташқарида химоясиз эди. Рус князликлари бундан фойдаланиб истехкомларини янги-янги худудларда қура бошлаган эди.
Оддий халқ рус князлери солиқ, хонликлар вакилларига ясак тўлашга мажбур қилинмоқда эди.
Хива хонлиги ичидаги Хазор сохили туркманларни шу усулда ўзига ёлламоқчи бўлган. Князлик унвони учун миллатини русларга сотган генерал Черкаский калласидан айрилган эди. Хивада унинг махкамасида қўйилган айбнома: динига хиёнат қилиш, миллатига хиёнат қилиш ва бостириб келиш. (Хива хонлиги архиви хужжатлари).
Табол вилояти худудларига Орол бўйига жойлаштирилган қорақолпоқ, татар, бошқурд мусилмон мужохидлари жўнатилмоқда эди.
Рус князликлари номидан иш юритадиган рус аскарлари, мулозимларини ўғирлаб келиб Хива хонига сотишмоқда эди.
Черкаский бу одамларни озод қилиш учун келганини айтган. Лекин буни босқинчилик харбий йўлдан бажармоқчилиги босқинчилик эди.
Қуйида Россия тарих институти архивида сақланайитган хужжатдан кўчирмадан умумий вазиятни тушунса бўлади:
"-1662 йилда туркий аҳолининг рус князликларига қарши қўзғолони авжида.
Кинирский шаҳри ва Бачкур волостининг ясак тўловчи татарлари вайронагарчилик хавфидан "Саногир бошқирд татарлари" томон қочиб кетишди (Рус фанлар академяси. 21. Оп. 4. Д. 8: 216-22). Бу тушунтириш зарур кўринади.
Тюмен (шунингдек, Турин ва Верхотурский) туманларининг ясак тўловчи волостлари асосан ҳудудий асосда ажратилганлиги сабабли. Яъни, бундай волостларнинг аҳолиси қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин эди турли "улуслар" вакиллари.
Транс-Урал туркларининг .ердан фойдаланиш тизимининг яна бир муҳим элементи умумий ов эди
Тобол дарёсининг юқори оқимидаги ирмоқлари ва Миасс дарёсининг қуйи оқимидаги ерлар.
Булар ерлардан Тюмен ва Турин туманларининг "ясак татарлари" ва Уфа туманидаги "бошқирдлар" фойдаланган; баъзиларида
холларда, овга чиққан гуруҳларга "бошқирдлар" ҳам, "татарлар" ҳам кирган.
Шундай қилиб, Урал тизмасининг шарқий ён бағиридан Тура ва Тоболнинг ўрта оқимигача бўлган .ерлар
17-асрнинг биринчи ярмида ҳамон ягона маданий ва иқтисодий маконни ифодалаган бўлса, Тоболнинг юқори оқимидаги, Миасснинг қуйи оқимидаги ва Ишим бўйидаги ерлар умумий овчилик бўлган.
Кўрсатилган ҳудудлар аҳолиси учун асослар. 17-аср давомида ушбу ҳудудлардан умумий фойдаланиш тизимининг йўқ қилиниши турли сабабларга кўра содир бўлди, аммо асосийси Москва давлати таркибидаги турли туманлар ўртасида ерларнинг бўлиниши эди.
Урганжи.
27.07.2025
