Дaлверзин тепа хазинасини кавлаган ва топиб Москвага бериб юборган академик Риквиладзе 1994 да бўлиб ўтган махкамада менга қарши гувоҳлик берган.
Дунёнинг энг қадимий ўта наёб маданий меросининг асосий қисмини Москвага шахсан ўзи олиб борган.
Бу хоинлигини (археологяда, топилган ашёлар жойига энг яқин музейда сақланиши керак) мен 1991 йилда фош қилган эдим.
Академик Риквалдзе ўлгунича батраклар, дашноқлар (Грузия арманиси эди) тамонидан химоя қилинди ва Мирзиёев шахсан тобутини ташиди.
Риквалдзе мени , ўзини айблаган сохам, арехеологик топилма масаласида (2 грамлик битта танга) қамалишимда катта рол олган.
Дaлверзин тепадан топилган асори-ақиқалар барча Туркий халқлар учун жуда-жуда ахамиятли топилмалардир.
Бу бойликнинг Москавага олиб кетилган , Кушон Турк Хақонлик герби, муҳри, қиличи, камари ва тожи қайтарилади.
Сафар Урганжи Урганжи
06.04.2024
Далверзин тепада топилган дунёдаги энг қадимий давлат хазинаси.
Далверзин-тепа аҳоли пункти Сурхондарё вилоятининг Шўрчи туманида, Сурхондарёнинг унумдор водийсида жойлашган. Унинг бошланиши 3-асрга тўғри келади. Милоддан аввалги э. , Қушонлар даврида (милодий 1–4-асрлар), таназзул – 4–5-асрларда гуллаб-яшнаган.
Ўзининг гуллаб-яшнаган даврида шаҳар узунлиги тахминан 2, 5 км, қалинлиги 10 м гача бўлган мудофаа девори ва кенг хандақ билан ўралган эди. Шаҳар деворлари ва минораларида милтиқ галереялари ва казематлар қурилган, тизмаларда милтиқчилар, слингерлар ва тош отиш қуроллари учун ҳарбий ўтиш жойлари ва платформалар қурилган (тозалаш пайтида деворлар яқинида тошбўронли тошлар захиралари топилган. ташқи ён бағирларида юмалоқ тошлар).
Археологик жиҳатдан Далверзин тепаси деярли “стерил” қадимий шаҳар бўлиб, унинг қазишмалари Шимолий Бақтриянинг, айниқса Буюк Қушонлар даврининг шаҳарсозлик хусусиятларини, истеҳкомлари, меъморчилиги, санъати ва моддий маданиятини ўрганиш имконини беради.
Машҳур археолог Г. Пугаченкованинг таъкидлашича, “тарихий ва археологик маълумотларни қиёслаш уни Амударё шимолида жойлашган, қадимги Хитой йилномасида Хозо номи билан учрайдиган асл Қушон пойтахти билан аниқлашга асос беради”.
Далверзин тепасини тизимли ўрганиш 1967 йилда бошланган. Тахминан 47 гектар майдонни эгаллаган археологлар томонидан қазилган аҳоли пункти том маънода артефактлар билан тўлдирилган. Аҳоли пунктининг шимоли-ғарбий қисмида Бақтрия маъбудаси ибодатхонаси қазилган бўлиб, у йерда худолар ҳайкаллари, руҳонийлар ва гўдаклар тасвирланган девор расмларининг ноёб намуналари топилган. Марказда 2—3-асрларга оид буддистлар ибодатхонаси топилган. н. э. Шаҳар атрофидаги ҳудудда яна бир буддистлар зиёратгоҳининг харобалари топилган, қурилган, тангалар топилмаларига кўра, бундан олдинроқ - 1-аср атрофида. н. э. Иккала диний мажмуа ҳам бир вақтлар лойдан ва гипсдан ясалган ҳайкаллар билан безатилган. Археологлар турли ўлчамдаги - баландлиги ярим метрдан 3 ва 4 метргача бўлган ўндан ортиқ ажойиб ҳайкалларни топдилар. Улар орасида Будда, бодхисатвалар, бошқа буддист қаҳрамонларнинг кўплаб ҳайкаллари, ҳукмдор, унинг меросхўри, олижаноб хоним ва зодагоннинг ҳайкалтарош тасвирлари мавжуд.
Далверзин тепа археологик коллексиясининг бир қисми Япония, Швейцария, Германия, Франсия, АҚШ, Малайзия ва Корея Республикасида ўтказилган кўргазмаларда намойиш этилган.
Шаҳарнинг марказий қисмини бадавлат фуқароларнинг маҳаллалари эгаллаган, уларда кенг айвонли турар-жой бинолари, тантанали бинолар ва хўжалик бинолари қурилган. Кўпгина уйларда хоналар сони икки ёки ҳатто уч ўнга йетди. Ушбу уйлардан бирида машҳур Далверзин хазинаси топилган. Қазишмалар давомида Юнон-Бақтрия даврига оид фил суяги, сайқалланган тош, мис тангалар, қимматбаҳо тошлардан ясалган мунчоқлар, юпқа деворли сопол буюмлар ҳам топилган. Бу нарсалар билан бир қаторда қизил сирланган кратер ва қора жилоланган пластинка парчалари топилган, эҳтимол импорт қилинган.
Шаҳарнинг жанубий қисмида кулолчиларнинг кенг чорак қисми (ўндан ортиқ печлар) бўлиб, улар шаҳар аҳолиси ва шаҳар атрофидаги аҳолини турли шакл ва ўлчамдаги сопол буюмлар билан таъминлаган, бу топилмалар географиясидан далолат беради. .
Далверзин тепасида олиб борилган қазишмалар натижаларининг аҳамиятини фақат минтақа тарихини билиш орқали баҳолаш мумкин.
Бироқ, Далверзин тепасида археологик тадқиқотлар тарихидаги энг диққатга сазовор воқеа 1972-йил 25-сентабрда катта олтин хазинанинг топилишидир. Экспедиция бошлиғи ўринбосари вазифасини бажарувчи Баҳодир Турғунов гуруҳи устунли иванли катта турар-жой биноси, вестибюл, катта олд зал ва унинг атрофидаги турар-жой ва хўжалик хоналарини қазишди. Катталигига қараб, уй бадавлат оилага тегишли эди. Узоқ вақт давомида у қайта-қайта сувоқ қилинган, таъмирланган ва қайта қурилган.
Уйнинг бурчак хоналаридан бирида археологлар аллақачон шахмат донларини топдилар. Уларнинг ғам-ғуссасига кўра, фигуралардан бири жойни тозаламоқчи бўлганида ишчининг қўлида парчаланиб кетди. Ишчи бошқаларга тегмади, у археологларни чақирди, улар қолган иккитасини - фил ва думбали зебу буқаси шаклида - махсус бирикма билан таъминладилар. Бугунги кунда бу шахмат доналари дунёдаги энг қадимги (ерамизнинг 1—2-асрлари) ҳисобланади.
Археологлар ва талабалар бир ҳафта давомида ишладилар ва деворнинг бир қисмини полга қадар демонтаж қилишди, лекин девор пастга тушди, улар чуқурроқ қазишга мажбур бўлишди . . . Ва бирдан ишчилардан бири ёрилиб кетган кўзага дуч келди, ундан залот маҳсулотлар тушиб кетди. Жами 35 кг 713 г 96 мг тилла буюмлар топилди.
Далверзин хазинаси илмий аҳамиятига кўра Британия музейида сақланаётган машҳур Амударё хазинасидан қолишмайди. Бутун Яқин Шарқда биринчи марта археологик қатламда топилганлиги туфайли Қушонларнинг қимматбаҳо буюмлари хазинаси топилди.
Oltin Dalverzin tepa
Dalverzin-tepa aholi punkti Surxondaryo viloyatining Shoʻrchin tumanida, Surxondaryoning unumdor vodiysida joylashgan. Uning boshlanishi 3-asrga to'g'ri keladi. Miloddan avvalgi e., Kushonlar davrida (milodiy 1–4-asrlar), tanazzul – 4–5-asrlarda gullab-yashnagan.
O'zining gullab-yashnagan davrida shahar uzunligi taxminan 2,5 km, qalinligi 10 m gacha bo'lgan mudofaa devori va keng xandaq bilan o'ralgan edi. Shahar devorlari va minoralarida miltiq galereyalari va kazematlar qurilgan, tizmalarda miltiqchilar, slingerlar va tosh otish qurollari uchun harbiy o'tish joylari va platformalar qurilgan (tozalash paytida devorlar yaqinida toshbo'ronli toshlar zaxiralari topilgan. tashqi yon bag'irlarida yumaloq toshlar).
Arxeologik jihatdan Dalverzin tepasi deyarli “steril” qadimiy shahar bo‘lib, uning qazishmalari Shimoliy Baqtriyaning, ayniqsa Buyuk Kushonlar davrining shaharsozlik xususiyatlarini, istehkomlari, me’morchiligi, san’ati va moddiy madaniyatini o‘rganish imkonini beradi.
Mashhur arxeolog G.Pugachenkovaning taʼkidlashicha, “tarixiy va arxeologik maʼlumotlarni qiyoslash uni Amudaryo shimolida joylashgan, qadimgi Xitoy yilnomasida Xozo nomi bilan uchraydigan asl kushon poytaxti bilan aniqlashga asos beradi”.
Dalverzin tepasini tizimli o'rganish 1967 yilda boshlangan. Taxminan 47 gektar maydonni egallagan arxeologlar tomonidan qazilgan aholi punkti tom ma'noda artefaktlar bilan to'ldirilgan. Aholi punktining shimoli-gʻarbiy qismida Baqtriya maʼbudasi ibodatxonasi qazilgan boʻlib, u yerda xudolar haykallari, ruhoniylar va goʻdaklar tasvirlangan devor rasmlarining noyob namunalari topilgan. Markazda 2—3-asrlarga oid buddistlar ibodatxonasi topilgan. n. e. Shahar atrofidagi hududda yana bir buddistlar ziyoratgohining xarobalari topilgan, qurilgan, tangalar topilmalariga ko'ra, bundan oldinroq - 1-asr atrofida. n. e. Ikkala diniy majmua ham bir vaqtlar loydan va gipsdan yasalgan haykallar bilan bezatilgan. Arxeologlar turli o'lchamdagi - balandligi yarim metrdan 3 va 4 metrgacha bo'lgan o'ndan ortiq ajoyib haykallarni topdilar. Ular orasida Budda, bodxisatvalar, boshqa buddist qahramonlarning ko'plab haykallari, hukmdor, uning merosxo'ri, olijanob xonim va zodagonning haykaltarosh tasvirlari mavjud.
Dalverzin tepa arxeologik kolleksiyasining bir qismi Yaponiya, Shveytsariya, Germaniya, Fransiya, AQSh, Malayziya va Koreya Respublikasida o‘tkazilgan ko‘rgazmalarda namoyish etilgan.
Shaharning markaziy qismini badavlat fuqarolarning mahallalari egallagan, ularda keng ayvonli turar-joy binolari, tantanali binolar va xo'jalik binolari qurilgan. Ko'pgina uylarda xonalar soni ikki yoki hatto uch o'nga yetdi. Ushbu uylardan birida mashhur Dalverzin xazinasi topilgan. Qazishmalar davomida Yunon-Baqtriya davriga oid fil suyagi, sayqallangan tosh, mis tangalar, qimmatbaho toshlardan yasalgan munchoqlar, yupqa devorli sopol buyumlar ham topilgan. Bu narsalar bilan bir qatorda qizil sirlangan krater va qora jilolangan plastinka parchalari topilgan, ehtimol import qilingan.
Shaharning janubiy qismida kulolchilarning keng chorak qismi (oʻndan ortiq pechlar) boʻlib, ular shahar aholisi va shahar atrofidagi aholini turli shakl va oʻlchamdagi sopol buyumlar bilan taʼminlagan, bu topilmalar geografiyasidan dalolat beradi. .
Dalverzin tepasida olib borilgan qazishmalar natijalarining ahamiyatini faqat mintaqa tarixini bilish orqali baholash mumkin.
Biroq, Dalverzin tepasida arxeologik tadqiqotlar tarixidagi eng diqqatga sazovor voqea 1972-yil 25-sentabrda katta oltin xazinaning topilishidir. Ekspeditsiya boshlig‘i o‘rinbosari vazifasini bajaruvchi Bahodir Turg‘unov guruhi ustunli ivanli katta turar-joy binosi, vestibyul, katta old zal va uning atrofidagi turar-joy va xo‘jalik xonalarini qazishdi. Kattaligiga qarab, uy badavlat oilaga tegishli edi. Uzoq vaqt davomida u qayta-qayta suvoq qilingan, ta'mirlangan va qayta qurilgan.
Uyning burchak xonalaridan birida arxeologlar allaqachon shaxmat donlarini topdilar. Ularning g‘am-g‘ussasiga ko‘ra, figuralardan biri yerni tozalamoqchi bo‘lganida ishchining qo‘lida parchalanib ketdi. Ishchi boshqalarga tegmadi, u arxeologlarni chaqirdi, ular qolgan ikkitasini - fil va dumbali zebu buqasi shaklida - maxsus birikma bilan ta'minladilar. Bugungi kunda bu shaxmat donalari dunyodagi eng qadimgi (eramizning 1—2-asrlari) hisoblanadi.
Arxeologlar va talabalar bir hafta davomida ishladilar va devorning bir qismini polga qadar demontaj qilishdi, lekin devor pastga tushdi, ular chuqurroq qazishga majbur bo'lishdi ... Va birdan ishchilardan biri yorilib ketgan ko'zaga duch keldi, undan zalot mahsulotlar tushib ketdi. Jami 35 kg 713 g 96 mg tilla buyumlar topildi.
Dalverzin xazinasi ilmiy ahamiyatiga ko‘ra Britaniya muzeyida saqlanayotgan mashhur Amudaryo xazinasidan qolishmaydi. Butun Yaqin Sharqda birinchi marta arxeologik qatlamda topilganligi tufayli kushonlarning qimmatbaho buyumlari xazinasi topildi.
(ensklapedya malumoti)
