Ismoil Bek Gasprinskiy.

Ismoil Bek Gasprinskiy. Ismoil Gasperali (Gasprinskiy) 1851-yil 20-mart - 1914-yil 24-sentabr Qirimda vafot etgan. Qrim-tatar ziyolisi, ma’rifatparvari va yozuvchi-noshiri edi. Gasprinskiy Rossiya imperiyasidagi turkiy va islom jamiyatlarini ta’lim va madaniy islohotlar va modernizatsiya qilish zarurligini ta’riflagan turkiy ziyoli edi. Uning familiyasi Qrimdagi Gaspra shahridan kelib chiqqan. Gasperali bek Turkistonga ko‘p marta kelgan. Xiva Xoni va Bosh vazir Islom xo‘ja bilan samimiy do‘stlik qilib aloqalar qilishgan. Bosh vazir Islomxo‘ja butun Xorazm mintaqasiga "Tarjumon" gazetasini tarqatish ishida katta xayriya berib kelgan. Gasperalining ishlab chiqqan usuli maktabni tashkil qilish ishlarini zimmasiga olgan. Ismioil Gasperali Buxoro Amiri Said Olimxon bilan St.Piterburg va Qirimdan tanish edilar. Buxoro taklif qilingani munosibati bilan "Tarjumon" gazetasida katta maqola yoyinlagan. Gasperaliga Amirlik xazinasidan doimiy xayriya jamg‘armasi ochib berishgan. Istelo ostida Chor imperyasi maxfiy xizmati nazoratida turgan Turkistonda xalq samiyatidan foydalanishgan. Jadid xarakatiga Ismoil bek tashkil qilgan jamg‘armalardan yordamlar kela boshlagan. Usuli jadid maktablari va matbuot keng yoyila boshlagan. Chor maxfiy xizmati Jadidchilarning samimiy sodda ziyoliy ekanligidan foydalandi. Ular ichiga ayg‘oqchilar, provokatorlar va qadimchilarni kirita boshladi. Ismoil Gasperinskiy jamg‘armasi juda katta imkonga ega edi. Shunga qaramay o‘zi sodda xayot kechirar edi. Rasm, Ismoil beyning dafn marosimidan olingan. Farzandlarini 1930 yillan boshlab xalq dushmani degan tuxmat bilan qamashgan, surgun qilishgan. Turkiyaning maxsus xizmatlari Gaperali farzandlarini maxsus xujjatlar bilan Bakudan olib ketishgan. O‘g‘illaridan bittasi boshqa ism familya bilan O‘zbekistonda uzoq yillar yashagan. Bu sirni bilgan Samarqandlik jurnalist xotiralarini yozib qoldirgan. Mustaqillik degan gaplarga ishonmagani uchun Gasperali o‘g‘lining xayoti yoritgan asarini to‘la yoyinlamadi. Ismoil Gasperali Qirimlik bo‘lgani bilan Turkiston ozodlik uchun katta xizmat qildi. Turkistonda vaqtli matbuotning chiqarila boshlanishi u kishiga borib taqaladi. Chor istelochilariga bog‘liq bo‘lmagan bosmaxona tashkil qilinishida va jixozlarning Germanyadan sotib olinishida yordam qildi. Uning "Tarjumon" gazetasi rasmiy maqomi bo‘lganligi sababli bosmaxona ochishga ruxsat ko‘lga kiritilgan edi. Marifatdan maxrum qolgan xalqdan, millat yaralmaydi. Ismoil bey xaqiga duo qilib, ismi abadiylashtirilishi kerak. Nashryotlardan, bosmaxonalar va Tvlarga uning ismi berilishi va tarix kitoblariga kiritilishi kerak.

Safar Bekjon Urganji.

30.12.2025

P.S

Ismoil Gasperinskiy va Nizomiddin Urganji döstligi xaqida keyingi maqola yozaman

Исмоил Гасперали (Гаспринский)

1851-йил 20-март - 1914-йил 24-сентабр Қиримда вафот этган. Қрим-татар зиёлиси, маърифатпарвари ва ёзувчи-ношири эди. Гаспринский Россия империясидаги туркий ва ислом жамиятларини таълим ва маданий ислоҳотлар ва модернизация қилиш зарурлигини таърифлаган туркий зиёли эди. Унинг фамилияси Қримдаги Гаспра шаҳридан келиб чиққан. Гасперали бек Туркистонга кўп марта келган. Хива Хони ва Бош вазир Ислом хўжа билан самимий дўстлик қилиб алоқалар қилишган. Бош вазир Исломхўжа бутун Хоразм минтақасига "Таржумон" газетасини тарқатиш ишида катта хайрия бериб келган. Гаспералининг ишлаб чиққан усули мактабни ташкил қилиш ишларини зиммасига олган. Исмиоил Гасперали Бухоро Амири Саид Олимхон билан Ст.Питербург ва Қиримдан таниш эдилар. Бухоро таклиф қилингани муносибати билан "Таржумон" газетасида катта мақола ёйинлаган. Гаспералига Амирлик хазинасидан доимий хайрия жамғармаси очиб беришган. Истело остида Чор имперяси махфий хизмати назоратида турган Туркистонда халқ самиятидан фойдаланишган. Жадид харакатига Исмоил бек ташкил қилган жамғармалардан ёрдамлар кела бошлаган. Усули жадид мактаблари ва матбуот кенг ёйила бошлаган. Чор махфий хизмати Жадидчиларнинг самимий содда зиёлий эканлигидан фойдаланди. Улар ичига айғоқчилар, провокаторлар ва қадимчиларни кирита бошлади. Исмоил Гасперинский жамғармаси жуда катта имконга эга эди. Шунга қарамай ўзи содда хаёт кечирар эди. Расм, Исмоил бейнинг дафн маросимидан олинган. Фарзандларини 1930 йиллан бошлаб халқ душмани деган тухмат билан қамашган, сургун қилишган. Туркиянинг махсус хизматлари Гаперали фарзандларини махсус хужжатлар билан Бакудан олиб кетишган. Ўғилларидан биттаси бошқа исм фамиля билан Ўзбекистонда узоқ йиллар яшаган. Бу сирни билган Самарқандлик журналист хотираларини ёзиб қолдирган. Мустақиллик деган гапларга ишонмагани учун Гасперали ўғлининг хаёти ёритган асарини тўла ёйинламади. Исмоил Гасперали Қиримлик бўлгани билан Туркистон озодлик учун катта хизмат қилди. Туркистонда вақтли матбуотнинг чиқарила бошланиши у кишига бориб тақалади. Чор истелочиларига боғлиқ бўлмаган босмахона ташкил қилинишида ва жихозларнинг Германядан сотиб олинишида ёрдам қилди. Унинг "Таржумон" газетаси расмий мақоми бўлганлиги сабабли босмахона очишга рухсат кўлга киритилган эди. Марифатдан махрум қолган халқдан, миллат яралмайди. Исмоил бей хақига дуо қилиб, исми абадийлаштирилиши керак. Нашрётлардан, босмахоналар ва Твларга унинг исми берилиши ва тарих китобларига киритилиши керак.

Сафар Бекжон Урганжи. 30.12.2025

P.S :

Gasperinskiy va Nizomiddin Urganji aloqalari xaqida keyingi maqolada yoziladi.